انواع ضدعفونی کننده ها و گندزداها

انواع ضد عفونی کننده ها و گند زداها 

امروزه استفاده از ضدعفونی کننده ها به دلیل گسترش ویروس جدید کرونا با نام کویید-۱۹ گسترش فراوانی پیدا کرده است. اما قبل از تهیه یک محصول تحت عنوان ضد عفونی کننده، لازم است تا کمی بیشتر در رابطه با انواع آنها، مواد موجود در آنها، نحوه عملکرد و سایر مشخصات مربوطه بدانیم. این اطلاعات به ما کمک میکند که یک محصول مناسب با نیاز خود تهیه کنیم. 

ابتدا بهتر است بدانیم که به طور کلی در محیط اطراف ما چه عوامل باعث ایجاد آلودگی میشود. از انواع آلودگی های که نیاز به استفاده از مواد ضدعفونی را رواج دادند میتوان به موارد زیر اشاره نمود:

• قارچ ها
• باکتری ها 
• ویروس ها 
• اسپور ها
• مخمر ها
• کپک ها
• انگل ها 
• و غیره 

میکروبها به طور کلی به دو دسته گرم منفی و گرم مثبت تقسیم میشوند. این دسته بندی بر اساس رنگ بندی و ویژگی های هر میکروب و باکتری میباشد. بر اساس تحقیقات و یافته های پزشکی، واکنش باکتری ها و میکروب های گرم منفی و گرم مثبت در مقابل آنتی بیوتیک ها و ضدعفونی کننده ها متفاوت است. به همین دلیل آشنایی با نوع ویروس و باکتری که قصد از بین بردن و یا مهار آن میباشد، به انتخاب یک ضدعفونی کننده یا گندزدا بسیار موثر است.

در اصطلاح عامیانه، افراد به تمامی موادی که آلودگی ها را برطرف میکنند، ضدعفونی کننده میگویند اما در اصطلاح تخصصی انواع میکروب کش ها به دسته های مختلفی تقسیم میشوند که هر کدام از آنها وظایف و تاثیرات متفاوتی در از بین بردن آلودگی ها دارند. از انواع از بین برنده های آلودگی ها میتوان به موارد زیر اشاره نمود:

• آنتی سپتیک ها (Antiseptic) : این دسته از مواد میکروارگانیسم ها را روی پوست موجودات زنده یا غشاهای مخاطی از بین میبرند. 
• دیس اینفکتانت ها (Disinfectant) : اصطلاحا به این دسته از مواد گند زدا نیز گفته میشود. گندزداها معمولا روی اشیا بی جان و غیرزنده مورد استفاده قرار میگیرند. با استفاده از گندزداها، میکرو ازگانیسم ها غیر فعال میشوند اما از بین نمیروند. در این گندزداها معمولا مواد شیمیایی، حرارت و اشعه ماورا بنفش استفاده میشود. 
• باکتریسیدال ها (Bactericidal) : مواد شیمیایی که باکتری ها را میکشند و از بین میبرند.
• باکتریو استاتیک ها ( Bacteriostatic) : مواد شیمیایی که باکتری ها را غیر فعال میکنند ولی نمیکشند. 
• تمییز کننده ها (‌cleaning) : این مواد میکروارگانیسم ها را از سطح جدا میکنند و محل را تمییز میکنند اما قادر به کشتن یا از بین بردن میکروارگانیسم ها نیستند. 
• داروی های ضد ویروس :‌ که در درون بدن موجود زنده مانند انسان و حیوان برای از بین بردن ویروس استفاده میشود که به صورت دارو و درمان خوراکی است. 

استریل کردن و گندزدایی

وقتی صحبت از استریل شدن میشود، منظور از بین بردن تمام آلودگی ها از جمله از بین بردن انواع قارچها، ویروس ها، باکتری ها و غیره است. در بسیاری از موارد،‌ زمانی که نیاز هست سطح مورد استریلازیسیون یا گندزدایی قرار گیرد، ابتدا توسط پاک کننده ها یا تمییز کننده، تمامی آلودگی ها شامل گرد و غبار و غیره تمییز شوند تا میزان نفوذ و تاثیر گذاری مواد استریلازیسون شامل انواع گندزداها یا باکتری کش ها بیشتر و بهینه شود. دتر جنت ها یا مواد پاک کننده از جمله موادی هستند که میتوانند با انحلال در آب این تاثیر گذاری را در مراحل استریلازیسیون و گندزدایی داشته باشند. این دسته از مواد با عنوان پاک کننده یا تمییز کننده در بازار عرضه میشوند. 

گندزدایی به خودی خود به روش های مختلف انجام میشود. گاهی از طریق روش های فیزیکی مانند حرارت دادن، استفاده از سرما، خشک کردن و یا پرتودهی و اشعه دهی میتوان ابزار و سطوح را گندزدایی نمود و  گاهی به صورت یک ماده ضدعفونی کننده تنها با اسپری کردن یا غوطه ور کردن میتوان این عمل را انجام داد. در این مقاله هدف تمرکز روی مواد ضدعفونی کننده شیمیایی و ترکیبات موجود در آنها برای گندزدایی و ضدعفونی کردن میباشد. 

عملیات گندزدایی در مراکز درمانی مانند بیمارستان ها، کلینیک های پزشکی، دندانپزشکی ها، کلینیک های زیبایی، بخش های پانسمان و تزریقات و غیره بسیار مهم میباشند. همچنین از گندزداها در بخش های مربوط به صنایع تولیدی، کارخانه ها، شرکتها و به طور کلی هر جایی که در معرض آلودگی است، استفاده میشود. به همین دلیل استفاده از ترکیباتی که مناسب هر محیط باشد بسیار ضروری است. در گندزداها مواد شیمایی مختلفی استفاده میشود از جمله عوامل شیمیایی مورد استفاده در انواع گندزداها عبارتند از:

• آلدهید (‌فرمالدهید)
• اسیدها ( اسید سیتریک، اسید کلریدریک) 
• استریلیزه کننده های شیمیایی گازی شکل ( مانند اکسید اتیلن ETO) 
• الکل ها 
• فنول و مشتقات آن (‌ فنول، دتول، هگزاکلروفن، کلروزول، کلرهگزیدین) 
• قلیاها ( بیکر بنات سدیم، آهک) 
• اکسید کنند ها ( آب اکسیژنه)
• هالوژنها
• فلزات سنگین مانند جیوه 
• سورفاکتانت ها (‌عوامل فعال کننده سطحی  یا دتر جنت ها مانند سورفاکتانت های کاتیونی، سورفاکتانت غیر یونی، سورفاکتانت آمفیوتریک و غیره )

گندزداها بر اساس مواد شیمیایی که در درون آنها قرار دارند به ۳ سطح تقسیم میشوند:‌ گند زدا سطوح بالا، گندزدا سطوح متوسط و گندزدای سطوح پایین 

1. گندزدای سطوح بالا ( high level disinfection): شامل پراکسید هیدروژن، پر استیک اسید، گلوتار آلدئید، فرمالدئید. این مواد بسیار قوی هستند که در استفاده از آنها باید دقت بسیار بالایی به خرج داد. بیشتر در گندزدایی ابزار آلات پزشکی و دندانپزشکی و در سطوح بالا مورد استفاده قرار میگیرند. در استفاده از این گند زداها بسیاری از آلودگی ها شامل مایکروباکتریوم ها، ویروس ها، قارچ ها ، میکروارگانیسم ها و مقداری از اسپور ها از بین میروند. اگرچه تعدادی از اسپورها توسط این گندزداها سطح بالا نیز ازبین نمیروند.
2. گندزدای سطوح متوسط ( Intermediate level disinfection): شامل کلر و ترکیبات کلره، ید و ترکیبات یده ( محلول های آبی خالص مانند لوگل، محلول های الکی مانند تنتوريد، ترکیب های یدوفوریک مانند بتادین) ، الکل ها. که بیشتر در سطح عموم در دسترس هستند و میتوان در مصارف خانگی، صنعتی و پزشکی استفاده نمود. این سطح از گند زداها  بسیاری از آلودگی ها شامل باکتری ها، مایکروباکتریوم ها، ویروس ها و قارچ ها را از بین میبرند اما روی اسپور باکتری ها اثر ندارند. 
3. گندزدای سطوح پایین(Low level disindection):  شامل فنل و ترکیبات فنلی، ترکیبات امونیوم کواترنر. این گندزداها میتوانند بسیاری از باکتری ها و ویروسها را از بین ببرند اما در اسپور باکتری ها، مایکروباکتریوم ها و انواع مقاوم قارچها تاثیر ندارند. 

علاوه بر تقسیم بندی بالا در رابطه با اثر بخشی انواع ضدعفونی کننده ها، از روش دیگری به نام ضریب فنول استفاده میشود. فنول یک ماده شناخته شده است. جهت تخمین میزان عملکرد یک ضد میکروب یا همان ضدعفونی کننده یا گندزدا، از آنها روی یک میکروب استاندارد تحت آزمایش استاندارد استفاده میشود. در این حالت اگر میزان اثر بخشی آن ضدعفونی کننده یا گندزدا بیشتر از اثر فنول بود، ضریب بزرگتر از ۱ فنول و اگر کمتر بود ضریب کوچکتر از ۱ فنول به آن مواد اختصاص داده میشود. 

گندزداها در غلظت های مختلف وجود دارند. استفاده از غلظت مناسب یکی از مهم ترین بخش های گندزدایی ابزار و سطوح است. گندزداها را میتوان با مواد مختلف به منظور رقیق کردن ترکیب نمود. گاهی از آب نیز برای رقیق کردن آنها استفاده میشود. نوع مواد سازگار با هر گندزدا به طور معمول روی بسته بندی آن عنوان میشود. دقت نمایید که با وجود آنکه هر چه مواد غلظت بیشتری داشته باشد، میزان گندزدایی آن بیشتر و بهتر است، اما این موضوع همیشه  و همواره به عنوان گزینه مناسب و اقتصادی مطرح نمیباشد. استفاده از غلظت های بسیار بالا ممکن است باعث آسیب های محیط زیستی شود، گاهی ممکن است منجر به حساسیت یا مشکل در افراد یا محیط شود و از نظر اقتصادی نیز میزان مصرف را تا حد زیادی بالا میبرد این در حالیست که رقیق نمودن و محلول کردن بسیاری از مواد شیمیایی گندزدا میتواند همان درجه از تاثیر گذاری را در از بین بردن آلودگی ها داشته باشد در حالیکه مقدار مصرف مواد کمتر، میزان آسیب رسیانی محیط زیست پایین تر و در کل مقرون به صرفه تر باشد. در رابطه با نحوه غلظت مناسب هر ماده شیمیایی گندزدا بهتر است که نوع مواد شیمیایی، PH، میزان تاثیرگذاری مواد روی آلودگی ها دقت نمایید و قبل از تهیه محصول تحقیقات گسترده تری انجام دهید. معمولا نحوه رقیق نمودن هر ماده شیمیایی در توضیحات بسته بندی محصولات قید میشوند. 

ضدعفونی کننده و آنتی سپتیک ها 

همانطور که بالاتر نیز اشاره شد، آنتی سپتیک ها نوعی از ضدعفونی کننده ها هستند که بر روی موجود زنده برای از بین میکروارگانیسم ها مورد استفاده قرار میگیرند. آنتی سپتیک ها به دلیل استفاده رایج روی پوست دست و بدن انسان و دیگر موجودات زنده باید دارای مواد شیمیایی ملایم تر و سازگارتر با پوست بدن باشند. به همین منظور در هنگام خرید مواد گندزدا و ضدعفونی کننده دقت نمایید تا محصولی مختص و مناسب پوست  انتخاب کنید.

به طور کلی پوست انسان دارای ۲ نوع فلور باکتریایی است. یک نوع فلور باکتریایی در لایه های عمیق تر پوست قرار دارد که خاصیت ایجاد بیماری در آن بسیار کم است. اما نوع دیگر فلور باکتریایی که در اثر برخورد سطح پوست دست یا بدن با محیط آلوده شکل میگیرد، ممکن است باعث ایجاد بیماری و خطر برای افراد شود. به همین دلیل در اینجا نیاز است تا افراد با استفاده از ضدعفونی کننده ها و آنتی سپتیک های موجود این آلودگی ها را از سطوح دست و بدن خود از بین ببرند تا از گسترش بیماری جلوگیری کنند. 

آنتی سپتیک های موجود در بازار به طور معمول دارای مواد شیمیایی حاوی الکل هستند. الکل و ترکیبات آن میتوانند به طور موثر و بدون ایجاد حساسیت بسیاری از آلودگی های روی پوست موجود زنده شامل ویروس ها، قارچ ها، اسپور ها و سایر آلودگی ها را  ازبین ببرند.  به طور کلی مواد شیمیایی موثره در آنتی سپتیک ها عبارتند از:

• الکل ها و مشتقات آن ( مانند اتانول، پروپانول و … )
• برخی از اسیدها برای درمان زخم مانند اسید سالیسیلیک در درمان عفونت قارچی سطحی در زخم 
• برخی هالوژن ها مانند استفاده محدود از تنتور ید یا ترکیب ید و بتادین برای ضدعفونی کردن پوست قبل از جراحی 
• برخی فلزات سنگین مانند سیلور سولفادیازین برای پیشگیری و درمان عفونت باکتریایی در سوختگی . استفاده از فلزات سنگین در ضدعفونی کننده های پوست خطرناک میباشد و تنها در برخی موارد و در صورت تجویز پزشک و نیاز بیمار در مراکز درمانی استفاده میشود. 
• کلر و مشتقات آن (‌مانند کلرو هگزیدین، بنزالکانيوم کلراید و …. ). فنل های کلر دار به خودی خود سمی هستند اما مشتقات آن ها را میتوان در برخی مواد ضدعفونی کننده پوست به کار برد. در برخی موارد حساسیت و واکنش پوستی نیز مشاهده شده است. 
• سورفاکتانت های یونی. به طور کلی از این مواد شیمیایی برای سطوح استفاده میشود اما گاهی در آنتی سپتیک ها نیز میتوان از انها استفاده نمود. اما استفاده از این مواد روی پوست توصیه نمیشود. 

نحوه ضدعفونی کردن دست ها و اسکراب دستها قبل از عمل جراحی 

در بسیاری از آنتی سپتیک ها ترکیبات دیگری برای سازگاری با پوست استفاده میشود از جمله این ترکیبات استفاده از نرم کننده ها جهت جلوگیری از خشکی و آسیب به پوست میباشد. امروزه به دلیل گسترش بسیاری از ویروس ها به خصوص ویروس جدید کووید ۱۹ استفاده از ضدعفونی کننده های پوست به خصوص برای دستان توصیه میشود. برای رفع آلودگی دست از انواع ویروسها، قارچها، اسپورها و سایر آلودگی ها باید از روش استاندارد استفاده از ضدعفونی کننده ها استفاده نمود. به این منظور میتوان از مراحل زیر دستان را ضدعفونی کرد:

1. ابتدا حدود ۳ میلی لیتر از مواد را روی کف دست خود بریزید و دو دست را کاملا بهم مالش دهید. 
2. سپس کف یک دست را روی پشت دست دیگر قرار دهید و تمام پشت دست را مالش دهید. دقت نمایید با حرکات رفت و برگشتی تمامی پشت دست، بین انگشتان، کناره های دست را مالش دهید و مواد را به همه نقاط برسانید. بعد از تمام شدن پشت یک دست همین مراحل را روی پشت دست دیگر تکرار کنید. 
3. کف دست راست را روی کف دست چپ قرار دهید و سطح داخلی دستها، انگشتان و سطوح طرفین انگشتان را با محلول یا ژل الکی ضدعفونی کنید. همین کار را با دست دیگر انجام دهید. 
4. دستها را در هم گره کنید و مالش دهید به طوریکه سر انگشتان نیز مالش داده شوند و مواد به آنها برسد. 
5. شست یک دست را روی کف دست دیگر قرار دهید و کاملا مالش دهید و بالعکس شست دست دیگر را روی کف دست دیگر قرار دهید. حتما طوری مالش دهید که تمام نقاط مواد برسد.
6. انگشتان یک دست را جمع کنید و روی کف دست دیگر قرار دهید و به صورت دورانی آن را بچرخانید. در این حرکت سعی بر رساندن مواد به روی ناخن ها و اطراف آنهاست. همین عمل را روی دست دیگر انجام دهید. 
7. در نهایت نیز مچ هر دو دست را به صورت دورانی مالش دهید. 

دقت نمایید این عملیات حدودا باید ۳۰ ثانیه به طول بیانجامد به طوریکه تمامی نقاط دست ها از انگشتان، ناخن ها، کناره های دست، مچ ها، کف و پشت دستها همگی از مواد ضدعفونی کننده آغشته شوند.

علاوه بر روش بالا که برای مصرف روزانه و رومزه مایع ضدعفونی کننده بر روی دست ها استفاده میشود، اسکراب جراحی نیز دارای روش خاص خود است. برای اسکراب دست ها برای قبل از اعمال جراحی بهتر است از روش زیر عملیات را پیش ببرید.

1. ابتدا برای اسکراب دستها باید هیچ گونه مانعی مانند ساعت، دستبند یا انگشتر روی دست نباشد. 
2. زیر ناخن ها را با استفاده از یک ناخن پاک کن زیر آب بشورید.
3. قبل از استفاده از مواد شوینده دست و ساعد را با استفاده از آب و صابون کاملا بشورید و خشک کنید. برای این منظور میتوان از استاندارد موجود برای شست و شوی دستها با آب و صابون استفاده نمود. 
4. مواد ضدعفونی کننده را روی دستها بزنید، طبق استاندارد موجود دستها را ضدعفونی کنید. همچنین دستها را تا ساعد با محلول آغشته نمایید و مالش دهید. میتوانید از اسفنج ها و برس ها نیز برای اسکراب بهتر استفده نمایید.

اسکراب دستها برای اعمال جراحی معمولا  ۴ الی ۶ دقیقه زمان میبرد. 

انتخاب ضدعفونی کننده یا گندزدای مناسب 

به طور کلی میتوان ضدعفونی کننده ها و گند زدا ها را به ۲ دسته کلی تقسیم کرد که عبارتند از ضد عفونی کننده ها با خاصیت از بین بردن میکروب ها و ضد عفونی کننده با خاصیت مهار عملکرد میکروب ها. انتخاب یک ضدعفونی کننده مناسب بستگی به طیف از بین برندگی آلودگی های آن دارند، برای این مورد باید به قسمت توضیحات آن مراجعه نمود تا بتوان متوجه شد که محصول کدام دسته از آلودگی های موجود را تحت تاثیر قرار میدهد. یک ضدعفونی کننده و گندزدا نباید تحت تاثیر عوامل محیطی قرار بگیرد و نباید باعث ایجاد خورندگی و آسیب شوند. بهتر است ضدعفونی کننده ها و گندزدا ها اثر ماندگاری داشته باشند، حساسیت ایجاد نکنند و برای محیط زیست مضر نباشند. معمولا برخی از ضد میکروب ها لازم است تا به حالت رقیق شده تر در ترکیب با مواد دیگر دربیایند. به همین منظورضدعفونی کننده یا گندزدایی مناسب است که هم در حالت رقیق و هم در حالت غلیظ اثر دهی مناسب داشته باشد. اما اگر بتوان ضدعفونی کننده یا گندزدا را با مواد دیگر یا آب به صورت محلول رقیق شده در آورد، در نتیجه میتوان از آن زمان بیشتری استفاده نمود و مقرون به صرفه تر است. نکته مهم در اثر بخشی بسیاری از ضدعفونی کننده ها ترکیبات آنها با یکدیگر است. برای این منظور قبل از تهیه یک ضدعفونی کننده یا گندزدا در رابطه با انواع ترکیبات آن، میزان اثر بخشی آنها بر اساس ضرایب، تقسیم بندی و نوع واکنش روی گرم های مختلف میکروب ها، تحقیقات کامل و جامعی حتما داشته باشد.